Prace ulowe - praca strażniczek

Pod koniec pierwszego okresu życia, w wieku 18 do 21 dni, w pełni rozwija się gruczoł jadowy, a żądło pszczoły staje się twarde. Osobniki stojące na straży ula są więc w pełnej gotowości bojowej ! Stojąc na tylnych odnóżach, z uniesionymi w górę przednimi odnóżami i czułkami, strażniczki kontrolują nadlatujące pszczoły. Kto zwróci na siebie ich uwagę, jest odstraszany,gryziony, kłuty - a nawet rozrywany. Do wnętrza ula wpuszczane zostają młode robotnice, trutnie i zbieraczki z pełnym ładunkiem nektaru lub pyłku. W okresie szczególnie dużej dostępności źródeł pożytku straż u wejścia do ula mogą trzymać pszczoły z innej rodziny. W okresach ubogich w pożywienie sytuacja taka nie może oczywiście mieć miejsca, ponieważ wtedy gniazda szczególnie narażone są na ataki rabusiów, toteż i obsada straży jest znacznie wzmacniana. Obserwując wlot do ula, można zauważyć, jak szukające okazji pszczoły latają od rodziny do rodziny, nieustannie próbując przeniknąć do społeczności ula. W okresie karmienia można również zaobserwować regularne bitwy pomiędzy strażniczkami ula a intruzami. Jako że wskutek tych bitew ginie niemało owadów, rodzina musi uzupełniać straż, aby nie dopuścić do rabunku zebranego pożytku.

Prace ulowe - techniki klimatyzacyjne

Wychów czerwia, jak zresztą i większość pozostałych zadań realizowanych w rodzinie pszczelej, wymaga utrzymania stabilnej i odpowiednio wysokiej temperatury ula. Pszczoły miodne mają zdolność podwyższania lub obniżania temperatury swojego gniazda. Mogą też zmieniać panujące w nim warunki klimatyczne i dopasowywać je do swoich upodobań. W rzeczywistości robotnice "mierzą" parametry środowiska za pomocą czułków.

Przy zbyt wysokiej temperaturze, wysokiej wilgotności lub zawartości dwutlenku węgla pszczoły dokonują wymiany powietrza. Odbywa się to poprzez wachlowanie skrzydłami. W tym celu owady przemieszczają się w kierunku wylotu ula, opuszczając tułów i odwłok, i tym - u wejścia do ula - wentylują powietrze wewnątrz tak, aby do środka dostało się świeże.

Inna funkcja realizowana przez gruczoł jadowy mały to wydzielanie feromonu alarmowego w sytuacji, gdy rodzina odczuwa jakieś zagrożenie. W takim przypadku łatwo wyczuć w powietrzu jad pszczeli, a przyglądając się z bliska odwłokom zwierząt i ich wysuniętym żądłom, można dostrzec maleńkie kropelki tego jadu. Feromon ten powoduje "postawienie" roju w stan gotowości, w którym osobniki są lepiej przygotowane do obrony. Taki stan pojawia się m.in., gdy w okresie chłodnych dni i niskiej aktywności lotów pszczół otworzy się nagle siedzibę owadów bez uprzedniego odymienia ula. Można wtedy wyczuć dolatujący z wnętrza ula charakterystyczny zapach, przypominający zapach bananów.

CIEKAWOSTKI:
Wachlowanie lub podnoszenie odwłoka: to dwa zachowania pszczół, które zaobserwować można u wylotu ula (lub przy innych jego szczelinach).
W przypadku wachlowania odwłok owada jest opuszczony, a gruczoły zapachowe uszczelnione. Na skutek trzepotania skrzydłami pszczoły osiągają następujące efekty:
- zmniejszenie wilgotności powietrza w ulu
- przyspieszenie dojrzewania miodu
- obniżenie temperatury czerwia
- regulacja zawartości dwutlenku węgla
- odparowywanie wody  dla celów klimatyzacji (obniżania temperatury gniazda).
Przy podniesionym odwłoku pszczoła otwiera ujście gruczołu Nasonowa. Jego rola obejmuje m. in. wabienie:
- młodych pszczół po locie orientacyjnym
- zbieraczek wracających od źródła pożytku
- roju do miejsca zbiórki
- pszczół wypchniętych z ula
- zdezorientowanych osobników
- w przypadku rodziny pozbawionej matki wabienie odbywa się na plastrach wewnątrz ula

Prace ulowe - praca zbieraczek

Wszystkie pszczoły w rodzinie, niezależnie od wieku, są odpowiedzialne za ciągłą wymianę pożywienia. Zadaniem pszczół pracujących w ulu jest zaś odbieranie znoszonych przez zbieraczki dóbr i ich dalsze rozdysponowanie. Zbieraczki znoszą nektar i przekazują go pszczołom odbierającym. Czasem, zwłaszcza w porze masowego kwitnienia roślin, zbieraczki w pośpiechu przekazują nektar już na pomoście przy wlocie do ula, normalnie jednak dzieje się to dopiero wewnątrz niego, w pobliżu gniazda.

Pszczoły pozostające w ulu przyjmują dostarczony nektar, a następnie zagęszczają go. Wchłaniają w tym celu krople nektaru do wola, potem - celem osuszenia - wyrzucają go na języczek, aby w ciepłym powietrzu ula odparować nadmiar wody. W celu dalszego zagęszczania nanoszą go w postaci drobnych kropelek na ścianki komórek. Dopiero w chwili osiągnięcia pełnej dojrzałości miodu, czyli po jakichś pięciu dniach, nektar jest przenoszony do docelowych komórek miodowych.

W czasie przyjmowania pożywienia następuje także przekazania feromonów matki, które zapewniają zbieraczkom orientacje i wabią je do ula. Zapach feromonów jest w wyniku tego przenoszony również dalej, aż po samo źródło pożytku.

Pszczoły pozostające w ulu zajmują się również przynoszonym pyłkiem. Zbieraczki bowiem uciekają z ula natychmiast po wyrzuceniu pyłku do komórek. Gdybyśmy w czasie kontroli roju wyciągnęli taki plaster i przewrócili do góry nogami, kulki pyłku wysypałyby się na ziemię. Uderzenie kulek pyłku o folię dennicy powoduje charakterystyczny odgłos, którego za pierwszym razem wiele osób nie potrafi  zidentyfikować. Często próbują one w tym momencie obejrzeć plaster nad rojem, nierzadko przechylając go przy tym na bok.

W celu przechowywania pyłku pszczoły ubijają zgromadzone w komórce grudki pyłku i upychają w komórki. Dodają do tego odrobinę miodu zmieszanego z ich śliną, w której zawarte są różnorakie enzymy. Powoduje to przekształcenie pyłku w pierzgę - istotne, trwałe i wstępnie przetrawione źródło białka "na trudniejsze czasy", w tym zwłaszcza zimowe dni. Stanowi ona także pożywienie młodych pszczół i larw w okresie wiosennym.

Prace ulowe - wytwarzanie wosku i budowa plastrów

Plastry budowane są z wydzieliny gruczołów woskowych, znajdujących się w brzusznej części tułowia owada. Gdy pszczoła liczy od 10 do 18 dni, gruczoły te osiągają maksimum swojej wydajności.

Tuż po opuszczeniu gruczołu wosk jest w postaci płynnej, jednak w kontakcie z powietrzem błyskawicznie się utwardza. Korzystając z pomocy innych robotnic w grupie, pszczoły przygotowują z płytek woskowych komórki i właściwe plastry.

Prace ulowe - służba królowej

Już w początkowych dniach życia robotnice karmią matkę pszczelą mleczkiem bezpośrednio do otworu gębowego. W tym czasie pełnią też dodatkowe obowiązki świty królowej. Pielęgnują i czyszczą matkę, a także stale dotykają ją czułkami. Pojedyncze robotnice pozostają w orszaku królowej przez krótki czas, ponieważ przy próbie odejścia, na ich miejsce w kręgu otaczającym matkę natychmiast wchodzą nowe pszczoły.

Dotykając królową, służące zbierają jej feromony, które natychmiast przenoszone są na kolejne osobniki roju. Każda pszczoła, która nawet przez krótki czas znajduje się w orszaku królowej, może przekazać feromony co najmniej 60 innym pszczołom, co zapewnia szybkie rozprowadzanie tych substancji w całym ulu.

Warto wiedzieć!
Przenoszone feromonów matki wpływa m. in. na następujące aspekty rozwoju rodziny:
- reguluje i zabezpiecza poczucie wspólnych pszczół
- wabi pszczoły do rodziny i do rójki
- hamuje rozwój narządów płciowych robotnic
- pobudza budowanie plastrów
- określa budowę określonych komórek na plastrach: pszczelich i trutowych
- ogranicza lub wzmacnia nastrój rojowy
Dzięki feromonom rodzina otrzymuje ważne informacje o stanie swojej matki i o swoim dalszym rozwoju.

Prace ulowe - Opieka nad potomstwem.

Ty, co gwarantuje ciągłość gatunkową u pszczół, jest jednak przede wszystkim znakomita opieka nad czerwiem. Zajmują się tym tylko młode pszczoły, które w początkowych dniach życia mają dostateczny zapas pyłku i miodu. Te same "produkty żywnościowe" wykorzystywane też są do przygotowania papki miodowo - pyłowej, którą pszczoły karmią starsze larwy. Jeżeli młode pszczoły są dobrze odżywione, wówczas rozwijają się ich gruczoły mleczne, które bardzo przypominają analogiczne gruczoły u ssaków. Białym mleczkiem pszczoły w wieku 6-12 dni karmią młode larwy robotnic i trutni. Larwy królowych otrzymują do jedzenia wyłącznie takie mleczko. Pokarm kładziony jest larwom na dno komórki, pod samym otworem gębowym.

Prace ulowe - czyszczenie komórek plastra i ula.

Szczególną cechą pszczół miodnych jest ich zamiłowanie do czystości. Stanowi to część ich strategii przetrwania - usunięcie wszelkich zagrożeń infekcyjnych warunkuje bowiem zapewnienie zdrowia w tak ogromnej społeczności.

Do pierwszych zadań młodych pszczół należy więc oczyszczenie własnej i cudzych komórek pszczelich. W ramach tych porządków pszczoła usuwa resztki kokonów i ekskrementy larw, a następnie pokrywa ścianki komórki wydzieliną gruczołów żuwaczkowych. Wydzielinę tę pszczoły wykorzystują też do zmiękczenia zasklepu komórki, aby ich własne wygryzanie się przebiegło szybciej.

Staranność czyszczenia komórek plastra i gniazda w ulu jest u pszczół dziedziczna. Rodziny o mniejszej skłonności do oczyszczenia i słabszej produkcji gruczołów mają mniejsze szanse przeżycia niż rodziny z pracowitszymi robotnicami - te pierwsze społeczności są bardziej podatne na różne choroby.

W ramach utrzymania czystości ula robotnice wynoszą z niego martwe osobniki i wszelkie ciała obce. Robotnice ponadto rozpoznają i wyrzucają chore potomstwo, czyszczą i polerują przestrzeń mieszkalną, zabezpieczają też intruzów, których nie da się z ula usunąć i których można tylko zabić (np. ćmy czy myszy). Do tego ostatniego zadania robotnice wykorzystują wydzieliny gruczołów oraz propolis, zwany inaczej kitem pszczelim. Kit to specjalna substancja produkowana przez pszczoły, która - jak wykazano - ma działanie wysoce antybakteryjne.